ArcGIS ile Doğal Hayat ve Sürdürülebilir Doğal Yaşam

Enerjisa Üretim, elektrik üretimi ve ticaretinden oluşan iki ana iş kolunda entegre portföy yöneten bir enerji şirketidir. Türkiye’nin kuzeyinde yer alan Çoruh Nehri üzerindeki Arkun Barajı, Enerjisa Üretim’in 12  hidroelektrik santralinden biri olarak elektrik üretmektedir.

Arkun Barajı, Verçenik Dağı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası (YHGS) içerisinde bulunmaktadır. Bu nedenle Arkun Barajı Yaban Hayatı Projesi kapsamında yaban hayatına yönelik teknik çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Enerjisa Üretim’in uyguladığı proje kapsamında yapılan tüm bu çalışmalar Doğa Koruma ve Milli Parklar ile iş birliği içerisinde yürütülmekte, bölgede bulunan türler ve biyolojik çeşitlilik arazi çalışmalarıyla izlenmekte, kayıt altına alınmakta ve raporlanmaktadır.

Ülkemizde 2 adet yabani keçi türü yaşamaktadır. Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğinin en önemli memeli türlerinden ikisi olan yaban keçisi (Capra Aegagrus) ve çengel boynuzlu dağ keçisi (Rupicapra Rupicapra) Arkun Barajı’nın bulunduğu bölgede uydu vericilerle izlenmekte, bu vericilerden alınan bilgiler ArcGIS harita programına aktarılarak analiz yapılmakta ve kayıt altına alınmaktadır. İspir Verçenik Dağı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası’nda 21 yaban keçisi yaklaşık 1 yıl boyunca GPS-GSM uydu vericilerle izlenmiş olup bugüne dek ülkemizde en çok yaban keçisinin uydudan izlendiği tek bölge niteliğindedir. Bunun yanında 2022’de de ülkemizde bir başka ilk gerçekleşmiştir. 20 Ekim 2022’de ilk kez bir çengel boynuzlu dağ keçisine iridyum uydu verici takılmış ve “Fırtına” adı verilen birey uydudan izlenmeye başlanmıştır. 2023 haziran ayında ikinci kez, “Yağmur” adı verilen dişi bir çengel boynuzlu dağ keçisine uydu verici takılmış, 2023 Ekim ayında üçüncü kez, “Kar Tanesi” adı verilen dişi bir çengel boynuzlu dağ keçisine uydu verici takılmış ve doğaya bırakılmıştır. Fırtına, Yağmur ve Kar Tanesi’nden uydudan alınan veriler aracılığıyla türlerin bilinmeyenleri ortaya konacak, kayıt altına alınacak, analizlerle yeni ve gerçek bilgilere ulaşılabilecektir. Biyolojik çeşitliliği izleme açısından yapılan bu çalışmalar hem ülkemiz hem de dünya için oldukça önemlidir. Bu türlerle ilgili ilk kez gerçek zamanlı veriler elde edilmekte ve Doğa Koruma ve Milli Parklar’a raporlanmaktadır. Yaban keçisi ve çengel boynuzlu dağ keçilerinin uzaktan izlenmesi, edinilen verilerin değerlendirilerek hem türlerin hem de çevresel etkisinin yönetilmesine yardımcı olacaktır.

Bu türlerin belirli sürelerde taşıdıkları vericiler sayesinde uydudan konum bilgisi, zaman, sıcaklık gibi veriler alınmakta, bu verilerle türlerin habitatları hakkında çok özel bilgiler olan üreme ve çiftleşme alanları, uyuduğu bölgeler, yuvaları, yol haritaları, mevsimsel, aylık vb. alan kullanımları, davranış şekilleri, alan yüksekliği tercihleri, besin tercihleri gibi bilgilere ulaşılmaktadır. Ulaşılan tüm bu bilgiler, Doğa Koruma ve Milli Parklar tarafından yaban hayatı açısından sonra yapılacak çalışmalara, alınacak kararlara, koruma önlemlerine ve alan yönetimine ışık tutacaktır.

Yaban keçilerini uydudan izleme konusunun Enerjisa Üretim açısından temel zorluklarından biri, kayalık sarp bir çalışma alanında bu türlerle ilgili yapılacaklara ait bir uygulama planının başlangıçta olmamasıdır.

Bir uygulama planının oluşturulup yapılacak çalışmaların projelendirilmesiyle, ArcGIS'in görselleştirme özellikleriyle sistematik hareket sağlanmış, başarı oranı artmıştır. Uydu vericilerle, gps ile bilgiler ediniliyordu ancak yorumlanamıyordu. Yaban keçilerinin davranışlarının takibi için uzaktan izlemeler başlayınca vericilerle ve gps’lerle edinilen bu bilgilerin daha da ayrıntılandırılması düşünülmüştür. Bu noktada uydudan edinilen verilerin dijital ortama taşınıp ArcGIS programında yapılan analizlerle yeni ve gerçek bilgilere ulaşılmış, izlenen türlerin habitatları, davranışları ayrıntılandırılmıştır.

ArcGIS kullanımı ile uydudan edinilen bilgiler 2012’den beri ArcGIS’e aktarılmakta, UTM ED50 6°’lik haritalar üretilmektedir. ArcGIS’e ait analiz araçları ile uydu vericilerle izlenmiş türlerin çiftleşme ve doğum yaptığı alanlara, uyuduğu bölgelere, yuvalarına, yol haritalarına, mevsimsel, aylık vb. alan kullanımlarına, davranış şekillerine, alan yüksekliği tercihlerine, besin tercihleri gibi bilgilere ulaşılmakta, ulaşılan bu bilgilere ait haritalarla, uzaktan izlenen türlerin bilinmeyenleri ortaya konmakta ve kayıt altına alınmaktadır.

Enerjisa Üretim, Arkun Barajı ve Yaban Hayatı Projesi’nin ilerlemesinde ve gerçek bilgilerin ortaya konmasında en önemli faktörün ArcGIS çözümlerinin veriyi okuma ve analiz yeteğinin sağladığı görülmüştür.

Arkun Barajı ve Yaban Hayatı Projesi kapsamında elde edilen bilgiler hala kayıt altına alınmaya ve ilgili kurumlara raporlanmaya devam etmektedir. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular bu türlerle ilişkili Doğa Koruma ve Milli Parklar’ın yürüttüğü koruma önlemlerinin etkinliğini arttırmaya ve sonucunda da yeni politikalar geliştirilmesine yardımcı olması için kullanılmaktadır. 

ArcGIS ile yapılan analiz çalışmaları ve veri katmanları sayesinde bölge ve yabani türlere ilişkin verilerin şekillenmesi ve değişimlerin etkilerinin analizinin yapılması sağlanmıştır. Ulaşılan tüm bu bilgiler, Doğa Koruma ve Milli Parklar tarafından değerlendirilerek, yaban hayatı ve biyolojik çeşitlilik açısından bundan sonra yapılacak çalışmalara, alınacak kararlara, risk faktörlerinin belirlenmesine, çiftleşme ve doğum yaptığı alanların ortaya çıkmasına, besin tercihlerine, onları tehdit eden unsurlara ulaşılarak geliştirilen politikalarla koruma önlemlerine ışık tutulmaktadır.

Doğada yaban keçileri gruplar halinde yaşamaktadır. Erkek gruplar çifleşme döneminden dişilerin doğum yapma dönemine kadar dişili+yavrulu gruplarla birliktedir. Bu dönemin dışında erkek bireyler yüksek bölgelerde yaşar. Dişili+yavrulu gruplar daha dar alanlarda dolaşmakta; sürüler arasında gen akışını, uzun mesafeler kat eden ve geniş alanları kullanan erişkin erkekler sağlamaktadır. Proje süresince toplam 43 kez yaban keçisine (Capra aegagrus) GPS-GSM uydu verici takılmış ancak vericilerdeki teknik aksaklıklar, iklim ve arazi koşulları nedeni ile yaklaşık bir yıldan fazla izlenen birey sayısı 5’i yavru, 5’i dişi, 10’u erkek birey olmak üzere toplam 20 keçi ile devamlılık göstermiştir. Bu noktada 20 bireye ek olarak izlenen 1 yaşındaki erkek birey Ayaz da gösterdiği belirgin davranış farkı nedeniyle yalnızca 5 ay izlenebilmesine rağmen değerlendirme kapsamındadır. 

ArcGIS’in en büyük faydalarından bir diğeri de arada yaşanılan bu kayıpların nedenleri araştırılırken son gelen koordinat bilgisine göre haritadaki noktalarda araştırma yapılmasına olanak sağlamasıdır. Buna göre izlenen bireyin durumu ya da vericide bir arıza olup olmadığı da takip edilmektedir.